„Ogrodnictwo dla zdrowia” - Założenia programu rewitalizacji przestrzeni społecznej na przykładzie osiedla WSM Żoliborz Centralny w Warszawie.

Mówiąc o przestrzeni egzystencjalnej i krajobrazie kulturowym naszych miast, często zapominamy o człowieku. To człowiek tworzy i odczytuje znaczenia miejsc. (Norberg-Schulz, 1980) Staje się częścią ich rytuału, częścią swojej przestrzeni. Patrząc na krajobraz można wiele powiedzieć o jej mieszkańcach – patrząc na ludzi można domyślić się, jak wygląda przestrzeń ich wspólnoty (Gawryszewska, 2001). Jest to przestrzeń spotkań, relacji z Drugim, przestrzeń którą chcemy się z nim dzielić, lub przeciwnie, zachować przed nim tylko dla siebie. (Merleau-Ponty, 1945).

Przeprowadzone badania krajobrazu kulturowego WSM Żoliborz Centralny miały na celu dokumentację i inwentaryzację zieleni liczącego już ponad osiemdziesiąt lat modernistycznego osiedla, oraz rozpoznanie roli zamieszkującej je wspólnoty spółdzielców w kształtowaniu tej przestrzeni. Teren poszczególnych kolonii – charakter zamkniętych podwórek to namiastka „wspólnych gospodarstw”. Podobnie jak w przypadku wielu osiedli powstałych w tym okresie i w czasach powojennych przestrzeń ukształtowana została dla ludzi żyjących we wspólnocie i pomimo upływu lat i zmian w rzeczywistości gospodarczo-politycznej, ten zamysł projektowy jest ciągle obecny. (Gawryszewska, Potkańska-Grzeszczak, 2003). Wyniki analiz mają posłużyć opracowaniu wytycznych do współczesnych koncepcji zagospodarowania przestrzennego podobnych przestrzeni.

Metodyka

W niniejszym tekście zostały wykorzystane inwentaryzacje zieleni i urządzeń ogrodowych WSM ŻC (w trójkącie ulic Popiełuszki, Krasińskiego, Słowackiego w Warszawie) wykonane na zlecenie zarządu WSM ŻC przez B. J. Gawryszewską i A. Potkańską-Grzeszczak w 2002 roku oraz rozmowy przeprowadzone z najstarszymi mieszkańcami na temat wyglądu i funkcjonowania osiedla w jego przedwojennych początkach. Została również wykonana dokumentacja fotograficzna, szkice w terenie oraz kwerenda źródeł historycznych. Dla dziedzińców kolonii II, III, IV, V, VII, VIII, IX sporządzono rzuty inwentaryzacyjne i wykazy gatunków roślinności istniejącej. W analizie przestrzeni wzrokowej wykorzystano najnowsze doniesienie Janusza Skalskiego (2003) na temat możliwości interpretacji znaczeniowej artefaktów w przestrzeni miejskiej. Opierając się na powszechnie stosowanej w krajach anglosaskich metodzie Visual Impact Study (VIA) twierdzi on , że poszczególnym zasięgom wzrokowego postrzegania (foreground – 0- kilkanaście metrów, midground – od kilkunastu do kilkuset metrów, background – kilkaset metrów do linii horyzontu) odpowiadają artefakty przestrzenne (detale architektoniczne, założenia ogrodowe i zieleni miejskiej, pomniki etc.), symbolizujące wartości krajobrazu miejskiego (np. dziedzictwo kulturowe, genius loci, tożsamość, stołeczność itp.)

Wyniki

W najbliższej przestrzeni wzrokowej w osiedlu WSM ŻC oprócz detali architektonicznych lokują się „detale ogrodnicze”. W nasadzeniach obserwujemy tendencje do tworzenia rabat kwiatowych w sąsiedztwie mieszkań – pod oknami. Rabaty te tworzone są dużym nakładem pracy najstarszego pokolenia mieszkańców. Tworzą zindywidualizowaną, półprywatną przestrzeń, pozwalającą mieszkańcom na zaspokojenie potrzeby egzystencjalnej, jaką jest poczucie własności przestrzeni. Jest to warunek konieczny dla konstytuowania się wspólnie użytkowanej przestrzeni społecznej (Gawryszewska 2001).

W średnim polu postrzegania oczom obserwatora nieodparcie nasuwa się rytm. Jest on obecny nie tylko w detalu architektonicznym i ryzalitach modernistycznych budynków, ale przede wszystkim w zieleni osiedlowej. Drzewa lub krzewy dwóch lub trzech gatunków (np. Crataegus leavigata, Syringa vulgaris, Rhus typhina, Philadelphus coronarius, Tilia sp.,,) sadzone są naprzemiennie lub regularnymi grupami (np. czwórkami – Tilia sp., Syringa vulgaris). Jest to nie tylko wyraz wykładni zasad projektowania modernizmu dwudziestolecia międzywojennego. Rytm sprzyja procesowi „oswajania” miejsca, przeradzania się przestrzeni publicznej w społeczną, jak również warunkuje komfort estetyki wizualnej w niewielkiej przestrzeni, której zadaniem jest zastąpienie mieszkańcom krajobrazu naturalnego (Gawryszewska 2002, Gawryszewska, Potkańska-Grzeszczak, 2003). Opisane formy przestrzenne powstały w większości spontanicznie – zostały ukształtowane w ciągu dziesięcioleci wspólnego użytkowania osiedlowych dziedzińców.

Rytm jest również indykatorem wyróżniającym żoliborskie osiedle z tła zabudowy miejskiej dzielnicy. Otaczające poszczególne kolonie, jak i cały kompleks architektoniczny aleje drzew (Acer saccharinum, Populus nigra ‘Italica’, Robinia pseudoacacia ‘Umbraculifera’) podkreślają odrębność i urbanistyczną całość założenia.

Stwierdziłyśmy, że idea spółdzielczości osiedla WSM ŻC wyraża się w jego przestrzeni wzrokowej[1], która egzemplifikuje odpowiednio:

-                     tożsamość miejsca – w detalach architektonicznych, różnorodności form zieleni, ogródkach bylinowych pod oknami mieszkań, ornamentyce, znakach piktograficznych;

-                     ideę spółdzielczości – w rytmicznie ukształtowanych przestrzeniach dziedzińców kolonii;

-                     splendor, miejskość – w otaczających osiedle ulicach z alejami drzew.

Dyskusja

Zaangażowanie mieszkańców jest kluczem do długoterminowych zmian w architekturze krajobrazu. Ames (1980) stwierdził, że przeżywalność użytych do nasadzeń miejskich roślin w bezpośredni sposób zależała bardziej od czynnego udziału społeczności w procesie planowania i wykonywania nasadzeń niż od czynników biologicznych. Zaangażowanie w proces tworzenia otaczającej ludzi przestrzeni sprawia również, że ludzie zaczynają się z tą przestrzenia identyfikować i czują się za nią odpowiedzialni. Osiedlowe ogrody mogą stanowić fundament dla integracji lokalnych społeczności czego żywym przykładem są wzorcowe ogrody w Newarku, Nowym Jorku czy też okolicach Liverpoolu (Relf, 1991). Rola osoby prowadzącej program ogranicza się do wspierania i umacniania pozycji lokalnego lidera tak aby większość decyzji pozostawała jednak w gestii wspólnoty. Prace ogrodnicze pozwalają nakreślić linię łączącą rozwój i urbanizację przestrzeni życiowej a nierozerwalnością człowieka z naturą (Dobb, 1992).

Christopher Alexander (1979) proponuje wizję architektury partycypacyjnej, w której kształtowaniu biorą udział sami użytkownicy. Jakakolwiek próba mobilizacji wspólnoty do podejmowania lokalnych inicjatyw nie jest jednak możliwa bez elementarnego chociażby poczucia związku z miejscem. Poziom identyfikacji z miejscem bezpośrednio wpływa na wygląd samego miejsca.

Zaniedbane, zdewastowane tereny wskazują na brak kontroli nad terenem ze strony zarządcy oraz zamieszkujących je ludzi. Ten brak kontroli nad przestrzenią życiową przenosi się pośrednio na poczucie satysfakcji życiowej i zwiększa stres (Kaplan, 1985). Aby zaradzić tym mechanizmom wiele wielkomiejskich ośrodków pokusiło się o wprowadzenie programów zakładających wspólne kształtowanie przestrzeni wokół budynków przy udziale ich mieszkańców. Założenia tych programów opierały się głównie na udziale lokalnych społeczności na każdym etapie od tworzenia projektu do jego wykonawstwa. Uczestnictwo lokalnych liderów w programie aktywizowało mieszkańców, przywracając im poczucie sprawstwa i dumę z zamieszkiwanych terenów.

Wnioski

1.                  Przestrzeń wzrokowa należąca do wspólnoty jest nośnikiem szerokiego repertuaru znaczeń kulturowych i specyficznego kodu znaczeń przestrzennych. W toku prac nad rewitalizacją przestrzeni osiedlowej należy zachować:

-                     swobodę i dowolność w urządzaniu ogródków pod oknami;

-                     rytm w przestrzeniach wspólnego użytkowania (konserwacja rytmicznych nasadzeń drzew i krzewów oraz kultywowanie tradycji utrzymywania rytmicznych nasadzeń w przestrzeniach wspólnie użytkowanych przez społeczność);

-                     aleje określające granice kolonii i całego osiedla.

2.                  Wspólna aktywność w przestrzeni sprzyja integracji pokoleń, wzmaga poczucie bezpieczeństwa, bycia we wspólnocie i przynależności do miejsca. Bezpośredni udział mieszkańców w kreowaniu wizji przestrzeni, tworzeniu projektu zagospodarowania przestrzeni i wykonywaniu nasadzeń warunkuje akceptację społeczną przestrzeni i umożliwia jej przetrwanie w dobrej kondycji estetycznej.

Beata J. Gawryszewska, Anna Piłko

Literatura:

Ames, R.G., 1980: The sociology of urban tree planting. J. Arboricult. 6(5):120-123.

Alexander Ch., 1979: A Pattern Language, Oxford Press

Dobb, E. 1992: Cultivating nature. The Sciences. Jan./Feb.:44-50.

Gawryszewska B. J., 2001, Struktura współczesnego ogrodu rodzinnego, praca doktorska w KAK SGGW, Archiwum KAK, ul. Nowoursynowska 166, Warszawa

Gawryszewska B. J., 2002: Rytm jako przejaw antropogenizacji przestrzeni, [w:] Materiały konferencyjne V-go Forum Architektury Krajobrazu, Wrocław

Gawryszewska B. J., Potkańska-Grzeszczak Anna, 2003: Dzisiejsze oblicze przestrzeni społecznej w Warszawie na przykładzie przemian osiedla WSM Żoliborz Centralny, [w:] Rylke J. (red. ) „Przyroda i miasto 5”, Wyd SGGW, Warszawa

Kaplan R. 1985: Nature at the doorstep: Residential satisfaction and the nearby environment. [w:] Journal of Architectural Planning Research 2:115-127.

Merleau-Ponty M., 1945: Phénoménologie de la perception, Paris

Norberg Schulz Ch., 1980: Genius loci, London

Relf P.D. ,1991: Horticulture for human health and happiness. SAF Feb 1991: 31-34

Skalski J., 2003: Krajobraz miasta w przestrzeni wzrokowej. Patrzeć, widzieć i rozumieć przestrzeń publiczną Warszawy, [w:] Rylke Jan (red.): Przyroda i miasto 5, Wyd. SGGW, Warszawa



[1] Więcej na temat wniosków dotyczących przestrzeni wzrokowej i rytmu w kompozycji przestrzennej WSM znajdzie czytelnik w opracowaniu Beata J. Gawryszewska, Anna Potkańska-Grzeszczak Dzisiejsze oblicze przestrzeni społecznej w Warszawie na przykładzie przemian osiedla WSM Żoliborz Centralny, w: Rylke J. (red.) „Przyroda i miasto 5”, Wyd. SGGW, Warszawa 2003