Rola ogrodu frontowego w strukturze siedliska – stan współczesny a tradycja ogrodu wiejskiego

 

Przestrzeń egzystencjalna nie jest jednorodna. Istnieje przestrzeń święta, brzemienna w znaczenia, istnieją też inne, zwyczajne obszary przestrzeni.[i] Egzystencja ludzka w przestrzeni to oscylacja między sacrum a profanum, szczególnie wyraźnie widoczna na przykładzie ogrodu wiejskiego dzięki kompletności przestrzeni siedliska (dom – przestrzeń reprezentacyjna – warsztat pracy)[ii]. W mojej wypowiedzi skupię się na strukturze siedliska wiejskiego, wyłączając z analizy tę część „warsztatu”, zwaną polem i łąką, która do siedliska nie należy.

Przestrzeń egzystencjalna, jaką jest siedlisko, to przestrzeń absolutnie wyjątkowa. O jej wyjątkowości stanowią dokonujące się tam relacje człowieka z przestrzenią w bardzo wielu, dosłownych i symbolicznych, fizycznych i duchowych wymiarach. We wszystkich kulturach tradycyjnych domostwo ma aspekt sakralny, ponieważ stanowi odzwierciedlenie świata.[iii] Wiejski dom z ogrodem – szlachecki dwór, albo zwyczajna chata jest tego najlepszym przykładem. „W swym frontowym widoku [...] z dodanym na osi monumentalnym gankiem jawi się jako świątynia.”[iv] Wyjątkowości dodaje mu również ogród frontowy, swojsko zwany przedogródkiem, pełen kolorowych kwiatów, ziół, zimozielonych krzewów, z uhonorowaną szpalerem krzewów lub bylin drogą do wejścia.

Na gruncie podstawowych teorii socjologicznych w religii wyróżnia się trzy aspekty: poznawczy (naukowy, teologiczny), emocjonalny (psychologiczny) i społeczny (socjologiczny). W trzecim aspekcie kładzie się nacisk na rozumienie religii jako „produktu integracji społecznej i życia grupy”.[v] Jest to zarazem najbardziej zmienny i konfliktogenny obszar relacji łączących to, co zaliczane bywa do sfery sacrum i profanum.[vi] Przestrzeń ogrodów frontowych ciągnących się pasmem wzdłuż publicznej przestrzeni drogi, to scena a zarazem sfera buforowa tych relacji.

 

Rzeczywiste i symboliczne strukturalizowanie przestrzeni

Przestrzeń rzeczywista to przestrzeń w jakiś sposób uporządkowana.[vii] Powołana z chaosu do istnienia dzięki swemu ładowi, strukturze. Wszelka inna przestrzeń otacza człowieka jako wrogi, nieuformowany świat. Przestrzeń uporządkowana to Kosmos; homogeniczna, jednorodna – Chaos. Człowiek dokonuje porządkowania przestrzeni w swoim umyśle przedrefleksyjnie, dzięki temu może ją zapamiętać i komunikować się z nią, jako ze swoim postrzeżeniem. Kształtować świat według swego ciała.[viii] Ciało bowiem nie tylko zajmuje przestrzeń, ale poprzez swoje intencje rządzi nią. Przez samą fizyczną obecność człowiek podporządkowuje przestrzeń określonemu, stałemu schematowi.[ix]

   

 Ryc. 1. Symboliczne przyporządkowanie kierunków w przestrzeni egzystencjalnej, na podstawie Yi-Fu Tuan, Przestrzeń i miejsce, rys. B. J. Gawryszewska)

Fig. 1. Symbolical order of direction in existential space (on the ground Yi-Fu Tuan, Space and place, B.J. Gawryszewska)

Budowanie doświadczanego świata, świata wokół, jest jednocześnie stawaniem się podmiotem tego doświadczenia. Na tym pierwotnym poziomie przeżywania nie występują jeszcze określone jakości, możemy tylko mówić o pewnej sugestii i komunikowaniu naszemu ciału danego sposobu istnienia rzeczy. Nie odróżniamy wkładu otoczenia i postrzegającego je podmiotu, ponieważ sposób oddziaływania świata jest wyrazem kontaktu z nim tego podmiotu. Dlatego Maurice Merleau-Ponty opisuje ten związek jako: rytm (!), puls, współpraca, komunikowanie.[x]

Najprostszym, najbardziej powszechnym sposobem strukturalizowania rzeczywistości jest jej estetyzacja. Proces ten jest związany z odnajdywaniem formuły ujmującej i określającej nasze życie i nadającej mu znaczenie.[xi] Estetyzacją przestrzeni egzystencjalnej możemy nazwać ukształtowanie jej zgodnie ze swoimi własnymi kryteriami piękna. Szczególną rolę w kształtowaniu naszej przestrzeni egzystencjalnej odgrywa porządkowanie za pomocą symetrii i rytmu. Zaspokaja potrzebę strukturalizacji strumienia wrażeń, które napływają z zewnątrz do naszych zmysłów.[xii] Rytmizacja dokonywana za pomocą powtórzenia i symetrii jest podstawowym mechanizmem strukturalizowania postrzeganej rzeczywistości. „Być może, że wszystkie operacje zgodne z wewnętrzną zasadą całości [...] dokonują się [...] na zasadzie rytmiczności, albo wprost przez jej dosłowne stosowanie, albo przez wariacyjne zmiany lub nawiązywanie na zasadzie przeciwieństwa...” – pisze Maria Gołaszewska.[xiii]

 

Ogródek frontowy wczoraj i dziś.

W strukturze siedliska można wyraźnie wyodrębnić ogród frontowy – przedogródek, ogród użytkowy i część gospodarczą. Pomiędzy nimi znajduje miejsce dom – świątynia, ale jedynie z ogrodem frontowym – przedogródkiem jest on bezpośrednio, przestrzennie związany.

Przedogródki stanowią swoistą przestrzeń półprywatną, której użytkownik realizując potrzebę otwarcia, jest jednocześnie zmuszony do relacji ze wspólnotą użytkującą sąsiaująca z nim, publiczną przestrzeń. Kazimierz Wejchert tak pisze o przenikaniu się przestrzeni społecznej i prywatnej w krajach anglosaskich:  „...przedogródki przy domach szeregowych, grupowane przy lokalnych, zacisznych uliczkach są przeważnie ogrodzone ażurowymi płotami. Obok drzwi wejściowych stawiane są w różnorodny sposób ławki, a nawet i stoły. Mieszkańcy chętnie tu wypoczywają, obserwując przechodzących, zatrzymują znajomych na pogawędki lub kufelek piwa. Przestrzeń przedogródka spełnia warunek półintymności, gdyż mieszkańcy czują się u siebie, a kontakt ze znajomymi nadaje uliczce cechy przestrzeni małej społeczności... Brak przestrzeni społecznej jest wyrazem zanikania więzi społecznych, a to skutkuje zmniejszeniem bezpieczeństwa”.[xiv] Stąd konieczność specjalnego, szczególnie bogatego programowania tych przestrzeni. Jest to zgodne z tradycyjnym pojmowaniem stref przejściowych jako potencjalnie niebezpiecznych, dlatego obwarowanych treściami symbolicznymi, stanowiącymi ochronę, która pozwala na bezpieczne „przejście” z miejsca o jednej jakości w drugie, o innej jakości.

Kompozycja przedogródka podporządkowana jest jego podstawowej funkcji – reprezentacyjności i kreacji przestrzeni półprywatnej – wyrażających się w symbolice przejścia, (izolacji i otwarcia). Przedogródek będąc miejscem, w którym przenikają się trzy typy przestrzeni – publiczna (ulicy), prywatna (posesji) i ściśle prywatna (domu), mieści w sobie szereg elementów formalnych, właściwych przestrzeni przenikających się nawzajem, wymagających większego utożsamienia, identyfikowania się z miejscem, „oswojenia” go i zaznaczenia w nim swojej obecności. Obficie stosowane rośliny zimozielone i kwitnące, te odznaczające się żywymi barwami, zapachem lub (i) wysoką zawartością substancji czynnych, te same, którymi zdobi się kapliczki i ołtarze z okazji świąt kościelnych, czynią zwykłą przestrzeń egzystencjalną przestrzenią sacrum. Służy temu również (a raczej służyła), ozdobna oprawa wejść, elementy roślinne lub rzeźbiarskie symetrycznie ustawione po obu stronach wejścia na posesje i do budynków, ciąg nasadzeń bylinowych lub małych drzewek zdobiący drogę, która prowadzi do drzwi domostwa. Symetria i rytm szczególnie rzucają się tu w oczy. Wyrażają się one nie tylko w detalach architektonicznych i oprawie wejść ale i ortogonalnej kompozycji ogrodu frontowego.

Dobór gatunków do ogrodu frontowego jest również charakterystyczny. Nie może w nim zabraknąć roślin zimozielonych (np. Buxus sempervirens, Hedera helix, Mahonia aquifolium, Taxus Baccata ) kolorowo kwitnących (Rosa sp., Cosmos, Rudbeckia sp., Phlox sp., Dianthus barbatus, Amaranthus caudatus, Campanula medium, Alcea rosea, Delphinium x hortorum, Dahlia hybrida, Lilium bulbiferum,) pachnących (Mathiola odorata, Hesperis matronalis, Reseda odorata) i ziół (Calendula officinalis, Mentha x piperita, Salvia officinalis, Ricinus communis, Aconitum napellus, Arhemisia abrotanum, Ruta graveolens).[xv]

Okazuje się, że większość tych roślin, to gatunki, którym przypisywane było określona znaczenie (np. róża związana była z symboliką maryjną, bukszpan i bluszcz z misterium wielkanocnym itp.). Poza tym były to rośliny wymagające intensywnej, całorocznej pielęgnacji, a więc dostarczały pretekstu do obecności w przedogródku i częstych kontaktów społecznych.

  

 Ryc. 2.i 3. Tradycyjny przedogródek wiejski i współczesny ogród frontowy w podkrakowskich Przegorzałach (fot. OGRODY, B.J. Gawryszewska)

Fig. 2. i 3. Traditional country front garden and contemporary front garden in Przegorzały (by Krakow) (OGRODY, B.J. Gawryszewska).

Tak wyglądał ogród frontowy jeszcze kilkadziesiąt lat temu, jeszcze kilka lat temu można było w wielu miejscach w Polsce znaleźć jego ślady. W tym roku, na Mazowszu, Warmii i w Małopolsce, nie zalazłam już w zasadzie ani jednego „klasycznego” ogrodu frontowego z ortogonalnym układem rabat, bogactwem kolorowych kwiatów i tych gatunków roślin, którym przypisuje się znaczenie symboliczne. Już prawie wszędzie ten fragment siedliska zlewa się z jego pozostałą częścią za sprawą uprawianego wszędzie, monotonnego trawnika, lub co gorsza rozciągniętego na całą przestrzeń posesji placu gospodarczego. Wersję przypominającą dawny ogród frontowy stanowią prymitywne, okrągłe klomby – pojedyncze lub chaotyczne rozrzucone na murawie.

Przedogródki dawne, w miniaturowej oczywiście wersji, pozostały już tylko przed kapliczkami. Kiedy przejeżdża się przez Skolity na Warmii – wieś położoną przy krętej, wijącej się drodze, której każdy zakręt i rozstaje znaczone są przez kapliczkę – czuje się wyraźnie wyjątkowość, świętość tego miejsca. W czerwcowe święto Bożego Ciała kapliczki stają się ołtarzami. Ożywają i ozdobione bukietami kwiatów zamieniają się w maleńkie ogrody. Wokół nich krzątają się gospodynie, które już tylko na tę okazję raz w roku spotykają się aby omówić szczegóły wystroju „swojego” ołtarza, podzielić obowiązki. Podobny fenomen przestrzenny tworzyły dawniej przedogródki.

 

Podsumowanie

Symetria i rytm zarezerwowane są dla przestrzeni specjalnych, określają wyjątkowość przestrzeni przenikania, symbolikę przejścia. W reprezentacyjnym przedogródku nierzadko decydują one o indywidualności, tożsamości miejsca. Przestrzenie przejścia, przenikania funkcji i znaczeń zapobiegają homogenizacji przestrzeni, jej rozmyciu znaczeniowemu.[xvi] Są przestrzeniami sacrum.

„...Ślad piękna przeniknięcia znajdziemy w najbardziej odległej historii ludzkości. Od początku powstawania architektury i urbanistyki. Przeniknięcie ściany miasta to bramy w murach i blanki, i otwory w basztach, i znaki herbów, i proporce barw, i sygnały trąb. Przeniknięcie osłony gościnnego domu to ganek, portyk, portal, drzwi i okna, przestrzenie pośrednie – na przykład rzymski perystyl.”[xvii] Koronki ornamentów w portalach, balustradach balkonów, przęsłach ogrodzeń. W strefach przenikania skupiają się nadprzyrodzone właściwości rytmu i witruwiuszowej eurythmi.

W przestrzeni siedliska wiejskiego znajdują miejsce i wyrażają się dwie odwieczne i nierozerwalne wartości ludzkiej egzystencji – sfera sacrum i sfera profanum. Człowiek potrzebuje obu tych sfer do prawidłowego wykształcenia relacji społecznych i struktur osobowościowych. Wraz z sekularyzacją egzystencji, coraz skromniejszym obchodzeniem świąt i coraz wyraźniejszym zrównaniem dni świątecznych ze świeckimi (krótszy dzień pracy w dzień powszedni, praca w dni świąteczne), następuje również sekularyzacja przestrzeni egzystencjalnej.[xviii] Homogenizacja przestrzeni, dewaluacja miejsc wyjątkowych, reprezentacyjnych i odświętnych, zubożenie lub całkowite wyzbycie się w nich symboliki i warstwy znaczeniowej może oprócz oczywistej degradacji krajobrazu i zatracenia jego tożsamości lokalnej doprowadzić do... ubóstwa mentalnego, niezauważania wyjątkowości życia, nieakceptacji życia na wsi, nieutożsamiania się z miejscem na świecie i miejscem w życiu – patologii społecznych i problemów psychicznych.

 Beata J. Gawryszewska

Bibliografia:

Burska A., Szczeblewska A., 1999: Urok wiejskich ogródków, Warszawa, [w:] „Ogrody” ,wyd. Prószyński i s-ka, Nr 3/99

Durkheim E., 1983: Elementarne formy życia religijnego, [w:] Adamski F. (red.) „Socjologia religii. Wybór tekstów”, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, Kraków, s.9-13.

Eliade M., 1996, Sacrum i profanum, KR, Warszawa

Gawryszewska B. J., 2001: Struktura współczesnego ogrodu rodzinnego, mps pracy doktorskiej, Katedra Architektury Krajobrazu SGGW w Warszawie, Pracownia Zbiorów Katedry Architektury Krajobrazu SGGW w Warszawie, ul. Nowoursynowska 166

Gawryszewska B. J., 1999, Przedogródki, Warszawa, [w:] „Ogrody”, wyd. Prószyński i s-ka, Nr 6/99

Gołaszewska M., 1984, Estetyka rzeczywistości, Wyd. PAX, Warszawa

Królikowski J.T. , Rylke J. 2001: Społeczno-kulturowe podstawy gospodarowania przestrzenią, Wyd. SGGW, Warszawa

Maciejczak M., 2001, Świat według ciała w „Fenomenologii percepcji” Maurice’a Merleau-Ponty’ego, Wyd. IFiS PAN, Warszawa

Molicki W. J., 1987, Geneza piękna w architekturze – materiały na Biennale Architektury Kraków 1987, mps

Tischner J., 1998, Filozofia dramatu, Wyd. Znak, Kraków

Tuan Yi-Fu, 1995:Przestrzeń i miejsce, [w:] Mencwel A., „Antropologia kultury. Zagadnienia i wybór tekstów”, Wyd. UW, Waszawa, s.152-153

Walczowski F., 2000, O duszy narodu polskiego, Wyd. V.I.D.I. Nowy Sącz

Wejchert K., 1993, Przestrzeń wokół nas, Fibak noma press, Katowice

Yinger M. J., 1983: Socjologiczna teoria religii, [w:] Adamski F., (red.) „Socjologia religii. Wybór tekstów”, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, Kraków, s.29-39

 

Summary: Front garden’s part in country seat structure – present condition and tradition of country garden.

In the structure of human seat we can find front garden, witch the “house – temple” is attached with. Composition of front garden is submit to its main function – representation and creation of semiprivate space, which express oneself in passage symbolic (isolation and opening). Front garden – place where three types of space (public, private and community space) penetrate each other, contains many formal elements, typical for these areas. It helps people to identity with place, „familiar” with it and to mark his presence on this site. Orthogonal composition, symmetry, colourful and symbolical species of plants are used for this phenomena. I this part of space (simultaneously common and private, private and public) great place takes formal rhythm – an indicator of meanings and functions penetrate each other.

In the space of country site takes its place two eternal values of human existence – sacrum and profanum spheres. Unfortunately, now is following secularisation and homogenisation of existential space. Loss symbolic and meanings – devaluation of holy, extraordinary, representative spaces – can degrade cultural landscape with its local identity and to follow to social and physician pathology of the residents



[i] Eliade Mircea, 1996, Sacrum i profanum, KR, Warszawa, s.15-16

[ii] Por. Dom – swiątynia – cmentarz – warsztat pracy w Tischner J. 1998, Filozofia dramatu, Znak, Kraków

[iii] Eliade Mircea, 1996, Sacrum i profanum, KR, Warszawa, s.43

[iv] Królikowski J.T., Rylke J. 2001: Społeczno-kulturowe podstawy gospodarowania przestrzenią, Wyd. SGGW, Warszawa, s.5-6

[v] Opiera się on na wyróżnieniu kategorii zjawisk społecznych, sieci interakcji i stosunków interpersonalnych, zarówno pomiędzy pojedynczymi osobnikami jak i różnorodnymi zbiorowościami społecznymi. Religia stanowi integralny, często podstawowy fundament systemu społecznego, wyznacza hierarchie i podziały grupowe. Społeczny element religii ulega stopniowej ewolucji, w miarę rozwoju form życia zbiorowego i zwiększania się złożoności oraz różnorodności systemów społecznych. Por. Yinger M.J. Socjologiczna teoria religii , 1983, w: Socjologia religii. Wybór tekstów, opr. F. Adamski, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, Kraków, s.34.

[vi] Durkheim E., 1983: Elementarne formy życia religijnego, w: Socjologia religii. Wybór tekstów, opr. F. Adamski, Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy, Kraków, s.9

[vii] Eliade Mircea, 1996, Sacrum i profanum, KR, Warszawa, s.15-16

[viii] Maciejczak Marek, 2001, Świat według ciała w „Fenomenologii percepcji” Maurice’a Merleau-Ponty’ego, IfiS PAN, Warszawa, s.79

[ix] Tuan Yi-Fu, Przestrzeń i miejsce, [w:] Mencwel A., 1995, Antropologia kultury. Zagadnienia i wybór tekstów., Wyd. UW, Waszawa, s.152-153

[x] Maciejczak Marek, 2001, Świat według ciała w „Fenomenologii percepcji” Maurice’a Merleau-Ponty’ego, IfiS PAN, Warszawa, s.79

[xi] Gołaszewska M., 1984, Estetyka rzeczywistości, Wyd. PAX, Warszawa, s.5

8 Jak twierdzi Jan Rylke, jeżeli poddajemy obserwacji wieloplanowy widok, np. wtedy gdy musimy zaobserwować rzeczywistość w trzech planach postrzegania, musimy się uciec do porządkowania obserwowanych składowych za pomocą ustawienia ich w rytmicznym obrazie. (Rylke Jan, Metamorfozy formy w architekturze i sztuce ogrodowej, w: Różańska Anna, Krogulec Teresa, Rylke Jan, 2002, Ogrody. Historia Architektury i sztuki ogrodowej, Wyd. SGGW, Warszawa s.154)

[xiii] Gołaszewska M., 1984, Estetyka rzeczywistości, Wyd. PAX, Warszawa, s.91

[xiv] Wejchert K., „Przestrzeń wokół nas” Fibak noma press, 1993, s.148

[xv] Burska A., Szczeblewska A., 1999: Urok wiejskich ogródków, Warszawa, [w:] „Ogrody” ,wyd. Prószyński i s-ka, Nr 3/99

[xvi] Por. Maciejczak Marek, 2001, Świat według ciała w „Fenomenologii percepcji” Maurice’a Merleau-Ponty’ego, IfiS PAN, Warszawa, s.19

14 Molicki Witold Jerzy, 1987, Geneza piękna w architekturze – materiały na Biennale Architektury Kraków 1987, mps. Witold J. Molicki jest pracownikiem wrocławskiej ASP, architektem, autorem teorii o znaczeniu piękna w tworzeniu się ludzkiej cywilizacji. (przyp. autorki)

[xviii] Eliade Mircea, 1996, Sacrum i profanum, KR, Warszawa, s.41