Struktura współczesnego ogrodu rodzinnego


      Osobowość człowieka, na którą składają się między innymi preferencje przestrzenne i wrażliwość estetyczna, kształtuje się w jego środowisku naturalnym. Według jednej z najistotniejszych we współczesnych poglądach dotyczących kształtowania środowiska człowieka,  transakcyjnej teorii percepcji, istnieje zależność pomiędzy człowiekiem a środowiskiem jego życia. Dlatego też można mówić, że zasady kształtowania przestrzeni egzystencjalnej wynikają z indywidualnych preferencji człowieka, i odwrotnie: odpowiednio ukształtowane otoczenie sprawia, iż funkcjonowanie osobowości ludzkiej jest harmonijne i właściwe.
    Ogród rodzinny jest przestrzenią przynależną rodzinie, podstawowej grupie, w której realizuje się ludzka osobowość. Dlatego też badanie zasad rządzących kształtowaniem przestrzeni egzystencjalnej wydaje się najwłaściwsze na przykładzie przestrzeni zamieszkiwanej przez rodzinę.
    Nader często ogrody projektuje się bez uwzględnienia potrzeb człowieka, rodziny oraz wartości miejsca, powielając konwencjonalne rozwiązania wzięte z popularnych czasopism i katalogów. Prowadzi to do degradacji środowiska życia człowieka nie tylko w jego warstwie materialnej, ale ze względu na wpływ otoczenia na osobowość człowieka - kulturowej i duchowej. Nierzadko ogrody rodzinne tworzą sami użytkownicy. Wtedy często zdarza się, że powstają nieudane rozwiązania, pozbawione cech świadomej kompozycji projektowej. Jeżeli natomiast rodzina ucieknie się do pomocy projektanta, poprawne formalnie rozwiązanie nie spełnia na ogół jej społecznych i kulturowych potrzeb, będąc co gorsza pozbawione warstwy symbolicznej, którą intuicyjne (spontaniczne) projektowanie zwykle zawiera. Sztampowo projektowane ogrody rodzinne nie tylko nie mają nic wspólnego z kulturą danego regionu, ale również nie współgrają z potrzebami i co za tym idzie, osobowością użytkowników, ujmując im pełni rozumienia i utożsamiania się z własnym miejscem.
    W mojej pracy podjęłam się zbadania przestrzeni egzystencjalnej realnej  rodziny. Ogrody projektowane samodzielnie przez użytkowników nie będących profesjonalnymi projektantami, kształtowane intuicyjnie, bez znajomości reguł, powinny były ujawnić strukturę ogrodu rodzinnego w jej jak najbardziej rudymentarnej formie. Ukazać tylko te elementy ogrodu, które są niezbędne dla normalnego funkcjonowania rodziny w jej przestrzeni egzystencjalnej. Udowodnić powtarzalność tych fenomenów i umożliwić opracowanie struktury współczesnego ogrodu rodzinnego.
    Współczesny ogród rodzinny jest przestrzenią, gdzie może ukonstytuować się poczucie terytorialności rodziny i powstać forma najbardziej odpowiadająca jej potrzebom. Jest ważny nie tylko dla krajobrazu kulturowego, ale i dla zdrowej kondycji społeczeństwa, bo tylko w prawidłowo wykształconej przestrzeni egzystencjalnej, ludzka osobowość może funkcjonować prawidłowo. Tworzenie idealnego środowiska wyraża się bowiem przez konkretną organizację przestrzeni, jak pisał Amos Rapoport.
    W domach starożytnego Rzymu ogród był ściśle związany z budynkiem, będąc integralną częścią architektury. Takie rozumienie domu (jako domu-ogrodu) powstało równolegle z pojęciem rodziny.
    Na przestrzeni wieków ogród rodzinny oddzielał się od domu; XVII-wieczny jardin particulier jest już tylko zlokalizowany w jego pobliżu. Związek przestrzenny i formalny zanika całkowicie. Jedynym śladem dawnego związku z architekturą pozostaje osiowość całego założenia ogrodowego, łączącego prywatny, właściwy ogród rodzinny z częścią reprezentacyjną i użytkową. W większości przebadanych przeze mnie ogrodów zachowała się ona od okresu rzymskiego aż do dzisiejszego dnia. Kolejność następowania po sobie części reprezentacyjnej, budynku mieszkalnego i części wypoczynkowej oraz użytkowej (które w skromnych założeniach pokrywają się) w osi wejścia do domu jest więc stała.
    W XIX wieku zanika ściśle prywatna część ogrodu (jardin particulier), a jego funkcja przenosi się (przynajmniej częściowo) do pojawiającej się wtedy prywatnej sypialni - intymnej części mieszkania. Pozostała część założenia: reprezentacyjny podjazd i część wypoczynkowa ogrodu już w XVII wieku w Polsce zmieniają kompozycję na krajobrazową, zamkniętą. Nie ulega ona istotniejszym zmianom w ciągu sezonu wegetacyjnego. Ogródki przy kamienicach miejskich, składające się z lokalizowanego przed elewacją frontową przedogródka o otwartej, zmieniającej się wraz z sezonową zmianą nasadzeń formie kompozycji geometrycznej (na kanwie kwaterowego podziału przestrzeni) oraz geometrycznego początkowo zaogródka (również o formie otwartej) spotyka ten sam los.
    Współczesny ogród rodzinny, jak pokazują badane dla porównania ogrody angielskie i ogrody należące do polskich architektów krajobrazu powraca do układu dziedzińcowego, gdzie tylko przedogródek pozostaje przestrzenią otwartą i upublicznioną, natomiast część wypoczynkowa zostaje otoczona zwartym ogrodzeniem w postaci muru, płotu lub ścian roślin i tworzy intymne wnętrze, na podobieństwo rzymskiego perystylu. Potwierdza to sposób korzystania z tych części  ogrodu przez rodziny angielskie. Przedogródki traktują one jak przestrzenie niemal publiczne, natomiast przestrzeń za domem - właściwy ogród wypoczynkowy - jest przestrzenią całkowicie intymną i niedostępną dla widza z ulicy, podobnie jak atrium i perystyle w domu rzymskim.

           

Rys.1. Struktura współczesnego ogrodu rodzinnego. Strefy funkcjonalne i przestrzenie graniczne (przestrzenie styku). (rys. Beata J. Gawryszewska)

I – część reprezentacyjna, ogród ozdobny, będący przestrzenią rzeczywistego i pozawerbalnego dialogu z sąsiadami;

II – część użytkowa i wypoczynkowa – ogród wypoczynkowy, salon ogrodowy, strefa użytkowa – ogród użytkowy

III – strefa niezagospodarowana – fenomen zaobserwowany przeze mnie w znacznej części badanych obiektów – jest to część ogrodu, z której korzystamy rzadko, fragment nie uprawiany. Służy niezbędnej izolacji, daje poczucie prywatności i namiastkę środowiska naturalnego.

 

[FrontPage Save Results Component]

Dom-ogród rzymski

   Z przeprowadzonych analiz wynika, że związek przestrzenny domu i ogrodu jest kwestią podstawową, poszukuje się tego związku na przestrzeni całej historii ogrodu rodzinnego. Kompozycja ściśle prywatnej części ogrodu rodzinnego nie ulegała istotnym zmianom funkcjonalnym i przestrzennym. Od perystylu w ogrodzie rzymskim, poprzez hortus conclusus, giardino segreto i jardin particulier, była to kompozycja otwarta na kanwie geometrycznego podziału przestrzeni, zaznaczonego drzewami i krzewami o pokrojach formowanych lub (rzadziej) naturalnych, wypełnionej zmieniającymi się sezonowo nasadzeniami roślin jednorocznych, dwuletnich i bylin. Rośliny te miały charakter użytkowy lub (i) ozdobny, a często również wymiar symboliczny.
    Współczesny ogród rodzinny ulega więc dalszej ewolucji formalnej, przy zachowaniu swej funkcji i warstwy znaczeniowej. Porządki kompozycyjne (geometryczny i krajobrazowy) zmieniają się, ale struktura funkcjonalna pozostaje ta sama. Zmienia się forma, natomiast funkcja i symbolika pozostają wciąż te same. Przykładami jego dojrzałych form są współczesne ogrody rodzinne w Anglii oraz ogrody architektów krajobrazu w Polsce, zaś przykładami form prymitywnych - współczesne ogrody rodzinne w Warszawie. Niektóre formy ogrodowe - tworzące oprawę miejsc przenikania się przestrzeni o różnej funkcji i różnym stopniu otwarcia na przestrzeń publiczną (różnym stopniu upublicznienia) posiadają istotne w strukturze ogrodu znaczenie symboliczne, wskazując zmianę funkcji i stopnia prywatności w przestrzeni.
    Badane przeze mnie ogrody współczesne przypominają swą formą zubożały ogród willowy z początków XX wieku. Forma własności tej przestrzeni oraz data powstania osiedli sugeruje, że są to formy przetrwalne, które nie uległy ewolucji do dojrzałego ogrodu rodzinnego, która nastąpiła w ogrodach angielskich i którą widać w ogrodach należących do architektów krajobrazu. Ich struktura stanowi efekt dalszych przemian ogrodu rodzinnego.
    Wyjściowa forma współczesnego ogrodu rodzinnego - ogród willowy okresu XX-lecia międzywojennego zachowała się bez większych zmian w strukturze badanych ogrodów. Zarówno formalny sposób zagospodarowania płaszczyzny ogrodu, jak i jego struktura funkcjonalna oraz obecność na styku przestrzeni o różnej funkcji i stopniu prywatności charakterystycznych dla ogrodu willowego form o znaczeniu symbolicznym (bramy drzewne - strażnicy, łuki różane, drogi honorowe zdobione rytmicznymi nasadzeniami) dowodzą, że badane obiekty stanowiły w Polsce w latach 1945-1989 formę przetrwalną dorobku historycznego ogrodu rodzinnego. Dopiero po odzyskaniu przez Polskę suwerenności ogrody rodzinne mają szansę rozwijać się dalej. Kierunek tej ewolucji określają współczesne ogrody angielskie i współczesne polskie ogrody należące do architektów krajobrazu.

[FrontPage Save Results Component]

                       

Strażnicy i łuk różany przy wejściach do domu i do ogrodu

    Ostateczna forma współczesnego ogrodu rodzinnego jest wynikiem użytkowania go zgodnie z duchem czasu (epoki, w której powstaje), duchem miejsca ( warunków lokalnych - przyrodniczych, kulturowych i administracyjnych) i duchem artysty, który go projektował, a w wypadku ogrodów nie projektowanych profesjonalnie, osobowością członków rodziny, którzy go uprawiają, a także  strukturą tej rodziny gustami jej członków, ich wiekiem, ilością czasu, którą poświęcają uprawie ogrodu. Podstawowe różnice formalne pomiędzy badanymi ogrodami wyrażają się w wystroju przestrzeni styku. Tak wyraża się duch miejsca, jako wzajemna kompilacja warunków miejsca, warunków jakie narzuca miejscowa społeczność (dystansować się, czy nie, płot, czy tylko płotek) i osobowości samych użytkowników.
    Od tych wszystkich czynników zależy kompozycja, stopień związania przestrzeni domu z ogrodową, stosunek wielkości strefy użytkowanej jako wypoczynkowa i użytkowa, formy przestrzenne w części reprezentacyjnej itp.
    Pozostają też bez zmian rodzaje uprawianych roślin. Chociaż ich symbolika została już zapomniana, wypracowany kiedyś duch miejsca pozostaje. Ciekawym jest fakt stosunkowo niewielkiej zmienności materiału roślinnego, stosowanego w ogrodzie rodzinnym. Warto byłoby przeprowadzić szczegółowe badania na ten temat.
    W badanych współczesnych ogrodach rodzinnych wyróżniłam następujące przestrzenie, niezbędne w ogrodzie przydomowym stanowiąc części jego struktury, obecne w całej jego historii: część reprezentacyjna, budynek (mieszkalny bądź nie), część wypoczynkowo-użytkowa oraz zapożyczony, znajdujący się poza terenem posesji naturalny krajobraz, zastępowany często przez strefę niezagospodarowaną w granicach działki oraz wyposażone w bogatą warstwę symboliczno-znaczeniową przestrzenie przenikania się stref funkcjonalnych: przestrzeń wejściowa do ogrodu, przestrzeń wejściowa do domu, ganki i tarasy. Strefa pokrywająca się z przestrzenią półprywatną (na styku przestrzeni prywatnej i społecznej) zawsze przeznaczona jest na przedogródek - ogród ozdobny, reprezentacyjny.
    Przedogródek jest miejscem społecznego kontaktowania się. Wyrazem specjalności tej przestrzeni jest duże nagromadzenie w niej form dekoracyjnych o treściach symbolicznych. Wyraźna jest tu tendencja otwierania przedogródka, który w dojrzałych założeniach ma tylko symboliczne granice z jednoczesnym zamknięciem ogrodu za domem, jako przestrzeni ściśle prywatnej.

[FrontPage Save Results Component]

                                                                Przedogródek

    Podobnie jak ogród otwiera się w kierunku przestrzeni społecznej osiedla, tak dom     otwiera się na ogród poprzez rozrzeźbienie elewacji w system ganków i tarasów.
    Ogród reprezentacyjny zachował przy tym ciągłość formalną od XIV-wiecznych przedogródków w miastach poprzez podjazdy w parkach dworskich, przedogródek w przydomowych ogrodach willowych po przedogródki w badanych ogrodach współczesnych. Zawsze jest to kompozycja oparta a porządku geometrycznym, z elementami symetrycznymi i rytmicznymi. W ogrodach angielskich kompozycja części reprezentacyjnej jest już swobodna, wciąż jednak są w niej obecne elementy symetryczne, o znaczeniu symbolicznym (strażnicy, łuki różane). Ich początków należy się doszukiwać w początkach dziejów siedzib ludzkich.
    Struktura współczesnych ogrodów rodzinnych wyraża się również w bogatej warstwie znaczeniowej, która kształtowana intuicyjnie przez użytkowników, powinna być chroniona i kultywowana przez architektów krajobrazu: przedogródek powinien zachować formę otwartą, aby z jednej strony umożliwiał użytkownikom wyrażanie siebie w przestrzeni egzystencjalnej jak i do tego zachęcał; wejście do budynku jak i wejście na posesję powinno zawierać oprawę wyrażającą ich znaczenie jako znaku przenikania do przestrzeni o większej prywatności, wyrażającej się innym duchem miejsca.
    Wielkość ogrodu i wielkość wnętrz ogrodowych we współczesnych ogrodach rodzinnych ma związek z mechanizmami percepcji krajobrazu (idealną odległością przy której postrzeganie elementów struktury wnętrz ogrodowych jest komfortowe i poczuciem prywatności, którą daje granica słyszalności rozmów). Optymalna wielkość wnętrza ogrodowego wynosi 300 m2, zaś ogrodu ok. 1250 m2. Idealna odległość obserwatora (użytkownika ogrodu) od roślin ozdobnych dla ich komfortowego postrzegania wynosi ok. 2,5 m, stąd wielkość małych wnętrz (tarasy, przedogródki) wynosi ok. 19,5 m2
    Podczas kształtowania się wnętrz ogrodowych można wyróżnić fazę początkową - kiedy wnętrza odczytywalne tylko w warstwie funkcjonalnej, ich ściany pozorne, tworzone wokół centralnego elementu i fazę dojrzałą - właściwą dla dojrzałych ogrodów, gdzie mają one jasno zdefiniowane ściany.
    Rodzina pozbawiona tej części siedliska, którą jest ogród, traci ważny fragment swojego funkcjonowania w przestrzeni, co może przyczynić się nawet do jej patologii (casus degeneracji rodzin robotniczych w końcu XIX wieku i terapeutycznej roli ogrodów działkowych). Ogród fizycznie oddalony od mieszkania (działka pracownicza) może zastąpić właściwy ogród rodzinny, nie zapewni jednak właściwego rozwoju poczucia terytorialności, związku z miejscem, które stanowi własność rodziny. Zubożenie mieszkania o nieobecną przestrzeń ogrodu musi z kolei prowadzić do degradacji krajobrazu kulturowego w danym miejscu, ponieważ ludzie pozbawieni poczucia terytorialności, nie czują się związani z miejscem, w którym mieszkają.

   Rozważając opisaną strukturę ogrodu można pokusić się o stwierdzenie, że jest ona elementem większego systemu, w którym granice posesji wraz z widocznymi spoza nich przedogródkami tworzą drogi honorowe przedogródki osiedli, zaś osiedla domów z ogrodami będą tworzyć przedogródki w strukturze miasta. Jeśli dalej porównywać z Anglią - przychodzi tu na myśl Londyn. Kolorowe, zadbane, ukwiecone ogrody są wizytówką - przedogródkiem miasta, dlatego są w jego strukturze bardzo ważne, podobnie jak ważna jest gradacja urbanistycznego zainwestowania - od osiedli domów jednorodzinnych do bardzo zurbanizowanego śródmieścia, city, będącego dominantą tego układu w makroskali. Dlatego powinna być zachowana.

Beata J. Gawryszewska